Historia na ekranie Polski Ludowej

Tytuł:

Historia na ekranie Polski Ludowej

Autorzy:

Piotr Kurpiewski

Wydawca:

Wydawnictw Uniwersytetu Gdańskiego

Wydanie:

Gdańsk 2017

Liczba stron:

304

Opis

Na polskim rynku wydawniczym nie pojawiła się jak dotąd książka poświęcona polskim filmom historycznym z okresu PRL. Syntezy rodzimej X Muzy zawierają dużo informacji na temat związków kina i historii, jednak z racji swych ogólnych założeń, nie opisują tego interesującego tematu w sposób dogłębny i wyczerpujący. Polski film historyczny ma ponad stuletnią tradycję – pierwsze tego typu produkcje pojawiły się na ziemiach polskich jeszcze w czasach zaborów przed I wojną światową. W dwudziestoleciu międzywojennym rodzime kino wielokrotnie podejmowało historyczne wątki, a Józef Lejtes, uznawany za najważniejszego twórcę międzywojnia, traktował wycieczki w głąb polskiej przeszłości jako swoistą wizytówkę artystyczną. Kinematografia PRL opierała się w znacznym stopniu na poszerzonej refleksji historyczno-historiozoficznej i podczas tak długiego (jak na dzieje X Muzy) okresu historycznofilmowego  wyprodukowano w Polsce setki produkcji poświęconym refleksjom na temat bliższej i dalszej przeszłości. O dużej wadze kina historycznego Polski Ludowej może świadczyć również fakt, że na siedem Oscarowych nominacji w latach istnienia PRL, aż sześć dotyczyło filmów, dla których tłem były wydarzenia historyczne. Jednym z istotniejszych wątków książki będzie wskazanie i opisanie propagandowej funkcji kina historycznego PRL. Po 1989 roku historia nadal jest ważnym elementem rodzimej kinematografii, a od powstania w 2005 roku Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej widać, że tematyka historyczna jest jednym z głównych tematów poruszanych przez polskich twórców.

Monografia Historia na ekranie Polski Ludowej ma stanowić uzupełnienie luki na polskim rynku filmoznawczym. Szerokość tematyki (w PRL wyprodukowano kilkaset filmów historycznych) wymusza na autorze przyjęcie odpowiednich warunków metodologicznych w podziale materiału filmowego.

Spis treści

Uwagi wstępne 9

1. Cele badawcze, stan badań, źródła wykorzystane w książce,
konstrukcja rozprawy, selekcja materiału analitycznego 10

2. Film historyczny – trudności z gatunkową definicją. Stan badań dotyczący związku filmu i historii 14

3. Polityka historyczna Polski Ludowej – tematy wiodące. Doktrynalne aspekty polityki historycznej PRL 27

4. Z dziejów polskiego filmu historycznego przed 1939 rokiem. Odrodzenie polskiej kinematografii po drugiej wojnie światowej 31

4.1. Kino historyczne – pierwsze próby na ziemiach polskich w latach 1912–1918  32

4.2. Polski film historyczny w dwudziestoleciu międzywojennym 33

Rozdział 1. „Chłop potęgą jest i basta!” – polska kinematografia historyczna w czasach realizmu socjalistycznego oraz w okresie przełomu Października ’56 (1949–1956/1957)  39

1. Powstanie kinematografii Polski Ludowej w latach 1945–1949  39

2. Kontekst historyczny epoki, polityka historyczna w czasach stalinizmu   40

3. Moniuszko w czerwonej Halce   44

3.1. Kulisy realizacji Warszawskiej premiery 45

3.2. Recepcja Warszawskiej premiery 46

3.3. Stanisław Moniuszko twórcą ludowym, arcyludowym  49

4. Fryderyk Chopin i jego rewolucyjny entourage  53

4.1. Kulisy realizacji Młodości Chopina  53

4.2. Recepcja Młodości Chopina  55

4.3. Fryderyk Chopin dojrzewa do rewolucyjnych czynów 57

5. „Nad Czorsztynem się błyska. O Kostce-Napierskim opowieść (nie)prawdziwa”  69

5.1. Kulisy realizacji Podhala w ogniu 71

5.2. Recepcja Podhala w ogniu w prasie 75

5.3. Kostka-Napierski – niestrudzonym bojownikiemo wolność dla chłopów 76

6. Wnioski 79

7. Film historyczny lat pięćdziesiątych – uwagi na temat estetyki i cech wyróżniających 80

Rozdział 2. Polskie kino historyczne „małej stabilizacji” (1956/57–1971)  84

1. Kontekst historyczny, polityka historyczna ekipy Władysława Gomułki 84

2. W cieniu uchwały... Uchwała Sekretariatu KC a model kina historycznego w Polsce w latach sześćdziesiątych  86

3. Krzyżacy – pierwszy supergigant polskiej kinematografii   87

3.1. Kulisy realizacji filmu  88

3.2. Recepcja Krzyżaków w czasach PRL i po 1989 roku 89

3.3. Krzyżacy jako modelowy przykład antyniemieckiej propagandy 91

4. Faraon walczy z kapłanami   95

4.1. Kulisy realizacji Faraona 96

4.2. Recepcja Faraona w prasie  99

4.3. Antyreligijny wymiar Faraona – analogie do czasów PRL, Faraon jako traktat filozoficzno-polityczny  104

5. Pierwsza połowa XIX wieku na ekranie PRL 107

5.1. Tonacja polemiczna – dyskutujemy o Popiołach 108

5.2. Tonacja satyryczna – farsowe ujęcie postaci Napoleona 121

5.3. Tonacja liryczna – podzwonne dla Romantycznych 124

6. Czy bronić czci Hrabiny Cosel? Romans Hrabiny Cosel z telewizją 126

7. Trylogia Henryka Sienkiewicza na ekranie PRL – problemy i kompromis 129

7.1. Czy i jak ekranizować Sienkiewicza? – problemy z warstwą sakralną Trylogii 129

7.2. Zatopiony Ford, czyli Aleksander Ford nie realizuje Potopu  134

7.3. Jerzy Hoffman realizuje pierwszą część swej idée fixe – Pan Wołodyjowski 142

8. Filmy historyczne adresowane do dzieci i młodzieży  146

8.1. Historia żółtej ciżemki 147

8.2. Dzieci muszą wiedzieć, że Panienka z okienka mieszkała w polskim Gdańsku  148

8.3. Pierścień księżnej Anny 149

9. Wnioski 150

10. Film historyczny lat sześćdziesiątych – uwagi na temat estetyki i cech wyróżniających 151

Rozdział 3. Pomiędzy dawnymi a nowymi laty. Projekty filmowe realizowane w okresie zmian na szczytach władzy PRL 154

1. Zmiany w rozłożeniu akcentów polityki historycznej na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych 154

2. Bolesław Śmiały epigonem okresu gomułkowskiego  155

2.1. Kulisy realizacji Bolesława Śmiałego   155

2.2. Recepcja Bolesława Śmiałego w prasie  160

2.3. Ekranowa konstrukcja konfliktu o władzę – analogie do czasów PRL 162

3. Świecki Mikołaj Kopernik buntuje się przeciw Kościołowi katolickiemu. Casus Kopernika Ewy i Czesława Petelskich  165

3.1. Kulisy realizacji Kopernika 165

3.2. Recepcja Kopernika w prasie 171

3.3. „Rzeczą ludzką jest dochodzić prawdy”, świeckiej prawdy 175

4. Gniazdo – filmowa opowieść o początkach państwa polskiego  180

4.1. Kulisy realizacji Gniazda 181

4.2. Recepcja Gniazda w prasie  186

4.3. „Pierwsza Polska” Mieszka – „Druga Polska” Gierka  190

5. Wnioski 193

Rozdział 4. Dekada Gierka. Próby stworzenia nowej formuły kina historycznego  195

1. Kontekst historyczny, polityka historyczna w czasach gierkowskich 195

2. Polskie kino historyczne lat siedemdziesiątych  196

3. Idée fixe Jerzego Hoffmana część druga – 535 dni Potopu 197

3.1. Kulisy realizacji Potopu 197

3.2. Recepcja Potopu 198

3.3. Potop najlepszym filmem historycznym Polski Ludowej?   200

4. Kazimierz „Edward Gierek” Wielki? Historyczny supergigant Ewy i Czesława Petelskich wyśnionym snem władz PRL  202

4.1. Kulisy realizacji Kazimierza Wielkiego  202

4.2. Recepcja Kazimierza Wielkiego – krytyczny odbiór filmu w prasie  206

4.3. Kazimierz Wielki – nieudana historyczna parabola 210

5. Komunistyczna hagiografia rewolucyjna – Jarosław Dąbrowski 214

5.1. Kulisy realizacji Jarosława Dąbrowskiego  214

5.2. Recepcja Jarosława Dąbrowskiego 217

5.3. Neosocrealizm filmowy na przykładzie Jarosława Dąbrowskiego 218

6. Nieudane powstania – przykład Pasji Stanisława Różewicza 220

6.1. Kulisy realizacji Pasji 220

6.2. Recepcja Pasji  221

6.3. Estetyczne zwycięstwo Różewicza  223

7. Historyczne żarty – o Ojcu królowej słów kilka   224

8. Produkcje osobne z historią w tle. 226

8.1. Gdzie Diabeł...?  226

8.2. Jam jest Janosik!  228

8.3. Warszawskie Zaczarowane podwórko  228

9. Polski film historyczny na tle przemian estetycznych zachodzących w produkcji światowej w latach siedemdziesiątych XX wieku. Uwagi na temat biografistyki filmowej  229

Rozdział 5. Ostatnia dekada PRL. Kino historyczne 1980–1989  233

1. Kontekst historyczny, polityka historyczna w ostatniej dekadzie istnienia Polski Ludowej   233

2. „Nie będziemy o różnicę wiar krwi przelewać...” – Klejnot wolnego sumienia ... 235

3. Skomplikowana sprawa Dantona Andrzeja Wajdy 238

4. Epitafium Polski jagiellońskiej   241

5. Sugestywny obraz powstania styczniowego – Wierna rzeka 243

5.1. Kulisy realizacji Wiernej rzeki   243

5.2. Recepcja Wiernej rzeki 244

5.3. Wierna rzeka ostatnim historycznym „półkownikiem” PRL   244

6. Historia w kostiumie. Produkcje popularno-historyczne
pierwszej połowy dekady  247

7. Produkcje historyczne końca epoki Polski Ludowej  249

7.1. Desperacka rola Desperacji 249

7.2. Żelazna ręka w szlacheckiej Rzeczpospolitej  253

7.3. Napoleon Bonaparte – Jeniec Europy w ostatnich latach swego życia  253

7.4. Czarny wąwóz – opowieść o kłamstwie 255

7.5. Francois Villon – poeta spod szubienicy 256

8. Produkcje osobne z historią w tle. 257

8.1. Poetyckie filmy metafizyczne   257

8.2. Alchemik – gatunkowa hybryda  259

8.3. Lawa jako adaptacja arcydzieła dramatu romantycznego 259

9. Wnioski 260

10. Film historyczny lat osiemdziesiątych – uwagi na temat estetyki i cech wyróżniających 260

Zamiast zakończenia  262

Wkładka z ilustracjami  265

Literatura  277

Podziękowania  292

Indeks osób  294

Indeks filmów  302