Kino moralnego niepokoju. Wokół wybranych problemów poetyki i etyki

Tytuł:

Kino moralnego niepokoju. Wokół wybranych problemów poetyki i etyki

Autorzy:

Dobrochna Dabert

Wydawca:

Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza

Wydanie:

Poznań 2003

Liczba stron:

384

Opis

Od Autora

Słusznie uważa się, iż po polskiej szkole filmowej najciekawszym artystycznym zjawiskiem w naszej powojennej kinematografii jest kino moralnego niepokoju. Jakkolwiek jego trwałe miejsce w historii filmu jest niepodważalne, to już ocena artystyczna kina przedstawia się daleko niejednoznacznie. W Wodzirejach i amatorach Marii Kornatowskiej[1], najpoważniejszej jak dotąd pracy poświęconej temu zjawisku, pojawia się ton rozczarowania niespełnieniem artystycznym oraz ideowym wielu dzieł zaliczanych do klasyki nurtu. Wydaje się, iż ocena Kornatowskiej jest nadto surowa. Poza tym obszerny stan badań nie wyczerpał wszystkich możliwości analitycznego i historycznego oglądu problematyki tego kina. Niniejsza praca wyrasta właśnie z przekonania, ze o kinie moralnego niepokoju lat 70. i 80. XX wieku warto dyskutować, że badacze i widzowie będą do niego powracać, aktualizując jego przesłanie moralne i wartości artystyczne, niekoniecznie dające się zamknąć w ramach odchodzącej w historię epoki PRL-u. Trudno zgodzić się na traktowanie go jako surogatu bliżej nieokreślone-go „prawdziwego kina politycznego". Już samą nazwę nurtu ówcześni krytycy oraz współcześni badacze tego zjawiska traktowali i traktują jako konieczny eufemizm, uważając, że sytuacja polityczna, naciski cenzury wymogły na twórcach podejmowanie tematów zastępczych, np. moralnych. Sądzę, iż nie było zamiarem jego autorów tworzenie filmów politycznych sensu stricto, natomiast za świadome twórcze zamierzenie należy uznać pod-jęcie problematyki moralnej. Nie kłóci się to z przekonaniem, iż filmy „kina niepokoju" przepełniała wyrazista krytyka systemu społecznego, wyrażana za pomocą wybranych sposobów mówienia. Przesunięcie punktu ciężkości na problematykę etyczną pogłębiało stawianą diagnozę i skupiało uwagę na człowieku jako jednostce. W większym stopniu twórców kina zajmowały rozliczne relacje między jednostką a społeczeństwem niż ogólne mechanizmy systemu władzy oraz zależności między rządzącymi a rządzonymi. Reżyserów interesowała bowiem perspektywa bliska, owo postulowane przez Krzysztofa Kieślowskiego „spojrzenie w głąb".

Trudno jest zrozumieć istotę tego kina, jeżeli nie wskaże się na źródła je-go inspiracji artystycznej. Można przypuszczać, iż twórcy poszukiwali wzorów, między innymi w pewnych doświadczeniach artystów radzieckich. W pierwszym rzędzie u Andrieja Tarkowskiego, któremu „towarzyszyło głębokie przeświadczenie o potrzebie moralnego samodoskonalenia, bo-wiem — jego zdaniem — triumf estetyki był możliwy poprzez świadomość etyczną. W tym właśnie zawierał się wyraz jego etycznej świadomości" — jak wspominał Krzysztof Zanussi[2]. Perspektywa metafizyczna dzieł Tarkowskiego bliska była koncepcji oglądu świata Zanussiego (Śmierć prowincjała, Iluminacja, Spirala, Constans) i Kieślowskiego, u którego wydobywała się po-woli, by wyraziście zaistnieć w późnych latach jego twórczości (Bez końca, Dekalog, Podwójne życie Weroniki, Trzy kolory: Niebieski, Biały, Czerwony). Twórcy nurtu z sympatią przyglądali się wysiłkom prezentowania na ekranie problemów rzeczywistości radzieckiej lat siedemdziesiątych: Ilji Awerbacha (Cudze listy), Gleba Panfiłowa (Proszę o głos), Siergieja Mikaeliana (Premia[3]), Stanisława Rostockiego (Człowiek znikqd), Wiktora Tregubowicza (Sprzężenie zwrotne)[4].

Inspirowała nowoczesna metoda ukazywania współczesności w czeskim filmie końca lat sześćdziesiątych u Vojtćcha Jasnego, Jaromila Jireśa, Vćry Chytilovej, Milośa Formana, Ivana Passera, Evalda Schorma, Dkg° Menzla. Fascynowano się dokonaniami kina węgierskiego. Filmy z lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych Miklósa Jancsó pokazywały, iż problemy współczesności równie dobrze, a czasem dobitniej można ukazać poprzez kostium historyczny. Jako wręcz węgierski odpowiednik kina moralnego niepokoju traktowano społecznie zaangażowane, podejmujące z nieznaną dotąd bez-kompromisowością problemy współczesnych Węgrów, filmy: Andrśsa Kovścsa, Pśla Gabora, Kśroly Makka, Ferenca Kósa, Petera Bacsó czy Mśrty Mćszśros. Technika realizacyjna filmów nurtu, ten tak często podkreślany dokumentaryzm świadczył, iż twórcy mieli za sobą dobrze przyswojoną lek-cję tendencji werystycznych w kinie światowym, nowofalowego nurtu francuskiego cineina-vćritć i amerykańskiego direct cinema rozwijającego się w la-tach 60. i 70.

 



[1] Maria Kornatowska: Wodzireje i amatorzy. Warszawa Wyd. Artystyczne i Filmowe 1990.

[2] Krzysztof Zanussi: Wspominając Andrieja Tarkowskiego, „Kwartalnik Filmowy" 1995 nr 9/10 s. 9.

[3] Premia była adaptacją filmową sztuki teatralnej Aleksandra Gelmana pt. Protokół pewnego zebrania, która miała swoją premierę w Leningradzie w 1975 r. W Polsce sztukę Gelmana z wielkim powodzeniem wystawiły w 1977 r.: Teatr Juliusza Osterwy w Lublinie oraz war-szawski Teatr na Woli .

[4] Także ukraińskiego „kina poetyckiego" lat 60. i 70. Siergieja Paradżanowa, Leonida Osy-ki, Jurija Illenki, choć przepełnionego obrzędami i mitami a pozbawionego bezpośrednich od-niesień do współczesności, nie traktowano jak folklorystycznych makatek, lecz raczej jako głę-boką i poważną wypowiedź na gorące tematy społeczno-polityczne.

 

Spis treści

Spis treści

Od Autora   7

ROZDZIAŁ I. UWAGI WSTĘPNE O KINIE MORALNEGO NIEPOKOJU   13

1. Zwiastuny nurtu   13 
2. Problem pokoleniowości   15 
3. Ramy czasowe i filmy nurtu   21 
4. Poza nurtem   27 
5. Problematyczność terminu „kino moralnego niepokoju"   30 
6. Wyróżniki tematyczno-problemowe   34 
7. Projekcja świata   35 
8. Aspekty polityczne   38

ROZDZIAŁ II. ŻYCIE FILMOWE, CZYLI GRY MIĘDZY WŁADZĄ A TWÓRCAMI I WIDZAMI   41

1. Festiwale, pokazy, narady, kolaudacje, donosy, czyli o świątecznym i powszednim dniu polskiego kina   41 
2. Problem kultury oficjalnej i drugoobiegowej. „Trzecie wyjście"   70 
3. Kinematografia wobec mecenatu państwowego   75 
4. Cenzura: relacje, zależności i konsekwencje   78

ROZDZIAŁ III. Z POETYKI KINA MORALNEGO NIEPOKOJU   89

A. POSTAĆ JAKO SKŁADNIK POETYKI   89 
1. Człowiek w poszukiwaniu wartości   96 
1.1. Bohater „nieposłuszny"   96 
1.2. Bohater zrezygnowany   104 
1.3. Na tropach autorytetów   107

2. Wielka wyprzedaż wartości   110 
2.1. Pozorne autorytety   110 
2.2. Oportunista i konformista   112 
2.3. Cynik — bohater końca ideologii   115 
2.4. Bohater autorytarny   117 
2.5. Bohater niejednoznaczny — otwarty   118 
2.6. Obcy, czyli spojrzenie z zewnątrz   120

B. SEMANTYKA ZAKOŃCZEŃ W FILMACH KINA MORALNEGO NIEPOKOJU   122 
1. Zakończenie otwarte z happy endem   122 
2. Zakończenie otwarte jako doświadczenie progowe   123 
3. Zakończenie zamknięte — pogodzenie się ze stanem rzeczy   124 
4. Zakończenie zamknięte — totalna klęska   125 
5. Szczęśliwe zakończenie jako moralny szok   126

C. PRZESTRZEŃ W KINIE MORALNEGO NIEPOKOJU. O MIEJSCACH DOBRYCH I ZŁYCH 130 
1. Przestrzeń w planie dalekim   131 
1.1. Rzeczywistość wielkomiejska   131 
1.2. Świat prowincji   132 
1.3. Obraz zagranicy   134

2. Przestrzeń w zbliżeniu   136 
2.1. Miejsca „oficjalne"   136 
2.2. Miejsca „nieoficjalne"   138 
2.3. Przestrzeń prywatna   139

D. FUNKCJE MUZYKI W KINIE MORALNEGO NIEPOKOJU   142 
1. Muzyka jako element świata przedstawionego   143 
2. Muzyka poza światem przedstawionym   148

E. O INTERTEKSTUALNOŚCI W FILMACH KINA MORALNEGO NIEPOKOJU   151 
1. Gatunki filmowe nurtu jako problem intertekstualny   160

ROZDZIAŁ IV. WĄTKI ETYCZNE W KINIE MORALNEGO NIEPOKOJU. DRAMATY I DYLEMATY POSTAW  170 
1. Wolność - niewola   176 
2. Miłość - nienawiść   194 
3. Wierność - zdrada   204 
4. Prawda - kłamstwo   207 
5. Samotność - solidarność   212

ROZDZIAŁ V. DYSKUSJE WOKÓŁ KINA MORALNEGO NIEPOKOJU   217 
1. Pod ostrzałem krytyki oficjalnej (do VIII 1980 r.) 218 
2. Pełniejszym głosem (od VIII 1980 do 13 XII 1981 r.)   234 
3. Kino moralnego niepokoju w oczach widzów   244 
4. Refleksje nad kinem moralnego niepokoju w polskiej prozie intymistycznej 246 
5. Niepełny wielogłos (stan wojenny i lata osiemdziesiąte)   252 
6. Krytyka po przełomie   257

Zakończenie   263

Aneksy   273 
1. Alfabetyczny spis tytułów filmów kina moralnego niepokoju   273 
2. Filmy kina moralnego niepokoju za granicą w latach 1977-1988   322

Literatura   341 
1. Druki zwarte   341 
2. Teksty zamieszczone w czasopismach   346 
3. Wybór recenzji, omówień, wywiadów dotyczących poszczególnych filmów kina moralnego niepokoju oraz niektórych utworów spoza nurtu zrealizowanych w tym okresie   355 
Indeks filmów   365 
Indeks osobowy   371 
The Cinema of Moral Anxiety. Selected problems of poetics and ethics (S ummary )   380