Akademia polskiego filmu

„Słownik filmu”, red. Rafał Syska, Krakowskie Wydawnictwo Naukowe, Kraków 2010

Ideologia

Małgorzata Radkiewicz

Ideologia – pojęcie określające w teorii filmu zarówno sposób myślenia artysty, jego przekonania i wartości, jak i dominujący system (idee, mechanizmy funkcjonowania) odzwierciedlany i powielany przez kino. Teoretycy filmowi opierali się głównie na koncepcjach marksistowskich oraz na tezach francuskiego filozofa Louisa Althusera, uważającego, że ideologia nie odnosi się do rzeczywistości, lecz wyobrażeń i deformujących przedstawień realnego świata. Przedstawiciele radzieckiej awangardy lat 20. widzieli w ideologii źródło i inspirację dla formy filmowej (S. Eisenstein), oraz uznawali kino za narzędzie systemu komunistycznego, służące upowszechnianiu antyburżuazyjnej rewolucji (Dz. Wiertow) czy spełnianiu społecznych oczekiwań na nowe idee i treści (S. Trietiakow). Inni teoretycy zwracali uwagę na konieczności dostosowania się kina do ideologii mas (B. Balázs), możliwości kina jako instrumentu propagandy oraz jako sposobu na wyzwolenie za pomocą kamery rzeczywistości materialnej spod wpływu ideologii (S. Kracauer). Na łamach „Cahiers du Cinéma” ukazał się manifest Jeana-Luca Comolliego i Jeana Narboniego, uznających, że w kinie niemożliwe jest neutralne obrazowanie rzeczywistości, bowiem wszystkie narzędzia i techniki  realizacji są wyrazem dominującej ideologii (politycznej czy ekonomicznej). Publikujący w „Cinéthique” Jean Louis Boudry uważał kino za aparat dominującej ideologii, której podlega kamera oraz widz siedzący przed ekranem. Feministyczne badaczki z lat 70. i 80. uznały klasyczne kino za wyraz dominującej ideologii patriarchalnej, podporządkowującej kobiety męskiej dominacji i skazującej je na rolę biernych obiektów męskiego pożądania. Laura Mulvey udowadniała na przykładach filmów gatunkowych, że to mężczyzna pozostaje w kinie „władcą spojrzenia”, osią akcji oraz modelowym widzem, z myślą o którym powstaje ekranowy świat. Przedmiotem teoretyczno-filmowej refleksji wokół ideologii jest aparat filmowy, jego manipulatorskie działania wobec widza, psychika twórcy oraz specyfika czasu, miejsca i kultury, w jakiej tworzony jest film.

M.R.

Lit.: A. Helman: Ideologia [w:] Słownik pojąć filmowych, t. 2, Wrocław 1991.

Wróć do poprzedniej strony